STADNINY

Pierwszy ważny okres w historii stadniny to lata 1817-1831, czyli powołanie jej do życia na wniosek Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego, przez cara Aleksandra I, w dniu 6 października 1816, do wybuchu Powstania Listopadowego. Za symboliczną datę inauguracji działalności stadniny zwykło się przyjmować datę 18 grudnia 1817 roku, kiedy to do Janowa przybyły pierwsze konie, czyli 54 ogiery, 100 klaczy i 33 sztuki młodzieży, pod opieką dawnego koniuszego  Rzewuskich, Jana Ritza. Pierwszym dyrektorem stadniny w Janowie został Wielki Koniuszy Korony Aleksander Potocki z Wilanowa a kierownikiem wspomniany Jan Ritz.

Początki były trudne. Ogiery zostały umieszczone w prowizorycznych drewnianych stajniach w pobliżu zamku w miasteczku Janów. Wąskie drewniane budynki, kryte strzechą, wybrukowane ostrymi kamieniami nie zapewniały koniom podstaw bezpieczeństwa. Brakowało nawet studni. Klacze umieszczono w folwarku Wygoda. Do najważniejszych osiągnięć tego okresu, należy prawna regulacja organizacji hodowli w Królestwie Polskim. Aleksander Potocki pozostawał dyrektorem stadniny w Janowie do 1 maja 1832 roku. Jego największą zasługą było nowoczesne jak na tamte czasy, zorganizowanie pierwszego na ziemiach polskich państwowego stada ogierów i stadniny, oraz stworzenie z bardzo niejednorodnego materiału wyjściowego, swoistego i cenionego typu janowskiego konia półkrwi angielskiej. Zarówno bowiem Ritz jak i Potocki cenili przede wszystkim konie krwi angielskiej i w takim kierunku była prowadzona hodowla janowska, aż do wybuchu I Wojny Światowej, kiedy to cały dorobek hodowlany został utracony. 

Lata trzydzieste i czterdzieste XIX wieku, nazywane są w literaturze złotym okresem Janowa. Po upadku Powstania Listopadowego, “polakożerca”, carski feldmarszałek Iwan Paskiewicz, okazał się hojnym patronem janowskiej stadniny. Mówiono, że namiestnik Królestwa lubił konie bardziej niż Polaków. Za czasów Paskiewicza wzniesiono w stadninie  pierwsze murowane budynki stajenne. W 1841 roku na Wygodzie stanęła pierwsza …”stajnia murowana, dachówką pokryta, dla ogierów celnych” a w roku 1848 - druga, przeznaczona dla  stada ogierów, przyozdobiona okazałym zegarem, który do dziś znajduje się w tym miejscu. Projekt obydwu budynków przypisuje się wybitnemu architektowi, czołowemu przedstawicielowi neorenesansu w Polsce, Henrykowi Marconiemu.  Pierwotnie Stajnia Zegarowa  miała zupełnie inny kształt niż obecnie. Wieża Zegarowa  zwieńczona była  stylową, neorenesanową  wieżyczką wyniesioną ponad obecnie zachowaną fasadę w stylu wieży obronnej.  

Druga połowa XIX wieku to okres licznych reorganizacji Janowa i często niezbyt fortunnych decyzji hodowlanych. Na skutek nadmiernego stosowania reproduktorów pełnej krwi angielskiej, konie janowskie zaczęły ujawniać cechy przerasowania, a co za tym idzie obniżyła się ich wartość użytkowa. Nieprawidłowa selekcja i dobór klaczy do hodowli a następnie nieudane próby ratowania sytuacji ciężkimi ogierami, takimi jak yorkshiry, clevlandy czy kłusaki orłowskie sprawiła, że renoma janowskiej hodowli znacznie spadła. 

Kolejne niepowodzenia spadły na Janów po upadku Powstania Styczniowego, kiedy to  poddano stadninę potężnej rusyfikacji. Od 1867 roku stadnina i stado ogierów w Janowie zostały wcielone do Zarządu Stadnin w Petersburgu, co spowodowało liczne niekorzystne zmiany organizacyjne. Ze stanowisk zarządczych usunięto Polaków, pozostawiając ich tylko w stajniach i na niższych stanowiskach w administracji. Rusyfikacja dotknęła również konie; bez ceregieli przechrzczono arabskiego ogiera Abu Kebira na Wiesiołego, a Dżelabi odtąd miał na imię Twiordyj. Z powodu złego zarządzania, a także ogólnie wrogiego nastawienia społeczeństwa polskiego do urzędników i instytucji rosyjskich, hodowlana rola Janowa została  znacząco  ograniczona. Ilość ogierów w stadzie oraz stacji rozpłodowych spadła o połowę w stosunku do lat wcześniejszych.

Dopiero powierzenie w roku 1881, kierownictwa stadniny hrabiemu Aleksandrowi Nierothowi, zatrzymało upadek w jakim stadnina znajdowała się w latach 1864-1881. Za kierownictwa Aleksandra Nierotha, Janów zaczął znów zdobywać znaczenie i oddziaływać na hodowlę krajową. O ile jednak Nieroth uporządkował wiele spraw organizacyjnych w Janowie, to ostatecznie jako żarliwy zwolennik koni pełnej krwi angielskiej, w hodowli doprowadził do nadmiernego przesycenia stada krwią angielską. To spowodowało, że stadnina janowska stała się producentem koni wyścigowych, a nie jak to było jej celem ogólnoużytkowych co ostatecznie uznano za błąd. 

Aleksander Nieroth, jako człowiek dobrze ustosunkowany u władz w Petersburgu, przeszedł do historii Janowa jako ten, któremu zawdzięczamy dzisiejszy architektoniczny kształt stadniny. Dzięki pozyskaniu znacznych funduszy, w 1885 roku stanęła na Wygodzie …”wspaniała jak na ówczesne stosunki stajnia na 85 boksów, dla ogierów czołowych i matek stadnych” wraz z dużym maneżem. Nazwano ją Woroncowską na cześć ówczesnego zarządcy stadnin państwowych w Rosji, Iwana Woroncowa-Daszkowa, który wyasygnował kwoty potrzebne na tę inwestycję. Ponadto zbudowano stajnie dla młodzieży i matek prywatnych hodowców, spichlerz, oborę oraz zorganizowano tor wyścigowy. W roku 1896 powstał budynek z przeznaczeniem na szpital koni, tzw.Lazaret. Prawdopodobnie z tamtego okresu pochodzą  również, obecnie nie istniejące; dworek kierownika stadniny usytuowany przy bramie wjazdowej oraz tzw. Stajnia Rozjazdowa dla koni roboczych. 

Pod kierunkiem Nierotha  janowskie stado ogierów odzyskało dawną renomę. Rozwój jakościowy stada nie szedł jednak w parze z rozwojem ilościowym. Popyt na reproduktory był ogromny. W jednym tylko roku 1891 zapotrzebowanie było na 700 ogierów a Janów dysponował około setką. Etat 50 klaczy w stadninie sprawiał, że nie była ona w stanie dostarczyć odpowiedniej ilości ogierów do stada. Nie było również zgody co do dalszego kierunku rozwoju stadniny. Początek XX wieku to ścieranie się różnych koncepcji z likwidacją stadniny włącznie. Janów nieustannie wymagał dużych nakładów finansowych, a nierozwiązanym do wybuchu I Wojny Światowej problemem, była sytuacja bytowa pracowników nadzorujących konie, którzy mieszkali w dawnym budynku poseminaryjnym w Janowie,  uznanym już wówczas za ruinę. Dalszy rozwój Janowa przerwał wybuch wojny. Wielka wojna kończy definitywnie ten okres działalności stadniny. Niemal wszystkie janowskie klacze i ogiery zaginęły w czasie działań wojennych w latach 1914-1918. …”dawne stado janowskie przestało istnieć. Stuletnia praca została zniszczona przez wojnę, jak to już tyle razy miało miejsce na nieszczęsnej ziemi polskiej”. 

Kilka miesięcy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, na początku lutego 1919 roku powołano Zarząd Stadnin Państwowych, na czele z Janem Grabowskim, który przejął zrujnowane zabudowania stadniny w Janowie. Zawalone dachy, brak okien, drzwi, ogrodzeń, zaniedbane pola i ani jednego konia. Taki był obraz Janowa na początku nowego etapu działalności stadniny i stada ogierów w Janowie. 

Od roku 1919 można już mówić o stadninie koni arabskich w Janowie, kiedy zgodnie z decyzją Zarządu Stadnin Państwowych, utworzono dział czystej krwi arabskiej. Pierwsze klacze czystej krwi arabskiej były sprowadzone do Janowa z Austrii w dniu 5 kwietnia 1919 r.  Kiedy Janów zaczął się podnosić ze zniszczeń, dotknęła go kolejna ewakuacja w roku 1920. Od końca 1924 roku, Janów zaczął się specjalizować w hodowli koni arabskich czystej i półkrwi, oraz angloarabów półkrwi. Dział koni czystej krwi arabskiej rozwijał się na bazie matek o pochodzeniu jarczowieckim,  oraz niewielkiej grupy klaczy o korzeniach sławuckich. Najcenniejsze w całym dwudziestoleciu międzywojennym okazało się dla Janowa potomstwo pochodzące od klaczy z rodziny Gazelli or.ar. i Sahary or.ar. i to ono utrwaliło wysoką renomę janowskich koni arabskich. Oprócz stadniny w okresie międzywojennym istniało w Janowie stado ogierów, które liczyło około 160 ogierów, i obejmowało swoim zasięgiem tereny południowo-wschodniej Polski. Uruchomienie w roku 1930 Państwowego Stada Ogierów w Białce odciążyło Janów z części obowiązków, niemniej jednak ogiery hodowli janowskiej stanowiły w Białce znaczącą grupę. 

Największe zasługi w rozwoju hodowli janowskiej w tym okresie należą do Stanisława Pohoskiego (1895-1944), który kierował stadniną w latach 1924-1939, początkowo jako zastępca a następnie samodzielny kierownik stadniny …”pomimo niesprzyjających dlań okoliczności faktycznie kierował stadniną, a tamtejsze koncepcje hodowlane rodziły się głównie z jego inicjatywy lub sugestii. Toteż wszelkie większe osiągnięcia Janowa w zakresie hodowli koni były niewątpliwą zasługą Stanisława Pohoskiego”.  

Wybuch II Wojny Światowej we wrześniu 1939 roku, ewakuacja koni na Wołyń, a następnie powrót do Janowa po ataku Sowietów na Polskę 17 września, zamknęły kolejny okres rozwoju Janowa. Grabież koni przez Rosjan spowodowała, że  niemal cała praca hodowlana poprzednich 20 lat została utracona. Okupacja niemiecka to czas, w którym zabudowania stadniny zostały zabezpieczone a do Janowa powróciła niewielka część koni, które zostały zagubione podczas ewakuacji, ale trudno mówić o normalnym funkcjonowaniu stadniny. Niemcy dużą wagę przywiązywali do działalności stada ogierów, gdyż hodowla remontów dla Wehrmachtu była ważnym elementem ich zaopatrzenia w konie na okupowanych terenach. W dziale koni czystej krwi arabskiej obok koni odnalezionych w terenie, takich  jak Witraż, Wielki Szlem, Trypolis czy Ofirka, pojawiły się konie skonfiskowane prywatnym hodowcom jak Iwonka III i  Bałałajka, Lala, Amneris czy Pieszczota. Kilka koni pozyskano z majątków państwowych i stad ogierów jak klacz Saga z Białki czy ogier Amurath Sahib z Bogusławic.  Janów pod okupacją w latach 1939-1945 nosił nazwę Hauptgestud Janów i stał się nie tylko cennym obiektem hodowlanym Wehrmachtu, ale także ośrodkiem jeździeckim dla niemieckich oficerów, którzy w Janowie Podlaskim przebywali na urlopach czy rekonwalescencji w tutejszym zamku. Polowania z psami i sokołami, pokazy zaprzęgów i  hengste parady gromadziły liczną publiczność w mundurach Wehrmachtu. 

 

Miejscowa ludność, którą dotknęły typowe okupacyjne represje, nazywała Wygodę “Szwajcarią” z uwagi na wyjątkowe warunki jakie mieli tam ówcześni pracownicy. Stałe, choć niewysokie wynagrodzenie i poczucie względnego bezpieczeństwa, było w warunkach okupacji czymś rzadkim. Sielanka trwała do lipca 1944 roku, kiedy wszystkie konie stada i stadniny zostały wywiezione do Niemiec. Niemcy podobnie jak Rosjanie w 1939 roku, zostawili Janów pusty, ograbiony nie tylko z koni ale także ze wszystkiego co dało się zabrać. Koniom towarzyszyła część załogi, która się na to zdecydowała. Jednak większość z tych, która wyruszyła z końmi nie przekroczyła wspólnie z Niemcami dawnej polskiej granicy i wróciła do domu. 

Zabiegom Zarządu Stadnin Polskich w Niemczech zawdzięczamy to, że konie zrabowane przez Niemców podczas okupacji, wróciły do Polski w ramach rewindykacji przeprowadzonej przez Zarząd  działający z ramienia Polskiego Rządu w Londynie, w brytyjskiej strefie okupacyjnej. Od sierpnia 1946 roku do sierpnia 1947 roku przewieziono do Polski 1719 koni hodowlanych. W tej grupie znalazły się również konie arabskie, angloarabskie i ogiery hodowlane wywiezione z Janowa. 

Z uwagi na zdewastowanie w Janowie zabudowań po przejściu frontu i pierwszych miesiącach po wyzwoleniu, stadnina nie nadawała się do przyjęcia koni. Początkowo uruchomiono jedynie stado ogierów, a stadnina półkrwi wróciła do Janowa dopiero w roku 1950. W roku 1952 ostatecznie zlikwidowano w Janowie stado ogierów i 40 ogierów janowskich zostało wcielonych do Stada Ogierów Białka. Jednocześnie w tym samym roku został z Białki do Janowa przeniesiony zakład treningowy dla młodych ogierów półkrwi z całego regionu stadnin koni małopolskich. Zakład działał do roku 1960, kiedy to został przeniesiony do Białego Boru. Istniejąca do dziś stadnina arabska zaczęła działać w Janowie dopiero po roku 1960, kiedy to przeniesiono tam klacze ze zlikwidowanych stadnin w Albigowej i Nowym Dworze.

Konie z Nowego Dworu i Albigowej reprezentowały już na tyle wysoki poziom, że od roku 1962 zaczęła się pomyślnie rozwijać sprzedaż koni za granicę. Organizowane od początku lat 70. aukcje utrwaliły reputację Janowa Podlaskiego na świecie jako pepiniery polskiego konia arabskiego, który odtąd zyskał miano Pure Polish. Horses of the State Studs stały się odtąd synonimem najwyższej jakości konia arabskiego.  Lata 70. i 80. to  lata budowania nowej tożsamości stadniny w Janowie Podlaskim, które dzięki świetnej koniunkturze na konie arabskie w USA i na świecie stały się dla Janowa kolejnym złotym wiekiem, który zbudował jego międzynarodową sławę. 

El Paso 1967 (Czort-Ellora po Witraż) hod.Janów Podlaski, jeden z najdrożej sprzedanych ogierów w historii, fot.źródło; Wikimedia Commons

Rok 1980 przyniósł również wyhodowanemu w Janowie wałachowi półkrwi angloarabskiej Artemor 1969-1984 (Eros xx-Artemiza po Equator), złoty medal olimpijski w skokach przez przeszkody i był to szczytowy okres dla hodowli koni półkrwi w Janowie. Koniec lat 80. to już początek nowej epoki, na której przyjście większość Polaków czekała od 1944 roku. Janów wszedł w nowe czasy jako przedsiębiorstwo państwowe i podobnie jak większość tego typu państwowych przedsiębiorstw kompletnie nieprzygotowany na funkcjonowanie w warunkach wolnego rynku. 

Początek przemiany społeczno-ustrojowej w Polsce zastał rolnicze przedsiębiorstwa państwowe pogrążone, jak cała gospodarka w kryzysie. Tzw. reforma Balcerowicza postawiła praktycznie w stan likwidacji PGR-y, w tym także państwowe stadniny koni. Na początku lat 90. w Polsce było 40 państwowych stadnin koni  i 10 stad ogierów, które w większości zostały do końca XX wieku sprywatyzowane. Trudną sytuację Janowa pogarszała kończąca się koniunktura na konie arabskie w USA,  a co za tym idzie znaczący spadek zainteresowania końmi z Janowa. 

W kwietniu 1991 wieloletni dyrektor Stadniny Janów, Andrzej Krzyształowicz przestał pełnić funkcję dyrektora stadniny. Od tego momentu przyspieszył długi i bardzo trudny okres ekonomicznych zmian, które na  lata pogrążyły stadninę w stagnacji. Na początku lat 90. stadnina została przekształcona w spółkę prawa handlowego, w której to formie funkcjonuje do chwili obecnej. Sytuacja hodowlana i ekonomiczna stadniny była na tyle trudna, że w drugiej połowie lat 90. na fali polityki prywatyzacyjnej ówczesnych władz ANR, rozważano prywatyzację Janowa. Sytuację uratowały energiczne działania środowiska, w tym między innymi  firmy Polish Prestige, która przejęła janowską aukcję po wycofaniu się Animexu z jej organizacji. Udana sprzedaż koni na aukcjach Polish Prestige oraz praca nad odbudową prestiżu Janowa, doprowadziły do znaczącej poprawy i sytuacja Janowa się ustabilizowała. Pierwsze lata XXI wieku przyniosły znaczącą poprawę kondycji stadniny, która przed spodziewaną akcesją Polski do UE, otrzymała znaczące dofinansowanie na realizację niezbędnych inwestycji, w tym budowę nowoczesnej obory oraz  hali wraz z kompleksem stajennym, który w zamierzeniu ma służyć organizacji aukcji. Lata 2002-2010 to okres dobrze rozwijającej się w Janowie hodowli koni czystej krwi arabskiej. W tym czasie hodowla koni półkrwi angloarabskiej zaczęła powoli tracić na znaczeniu. Okres ten  charakteryzuje się znaczącym wzrostem promocji koni janowskich w Europie i USA a jego szczytowym osiągnięciem są kariery takich koni jak Pianissima, Pinga czy Pogrom. Począwszy od końca pierwszej dekady XXI w hodowla janowska, odchodząc od tradycyjnego polskiego programu hodowlanego znalazła się w głębokim kryzysie, w którym jest do dziś.  Wynikające z polityki państwa zmiany ujawniły i pogłębiły spadek znaczenia stadniny. 

Obecnie Stadnina Janów Podlaski znajduje się w głębokim kryzysie zarządczym, ekonomicznym, wizerunkowym a przede wszystkim hodowlanym. Wobec bezpośredniego używania stadniny do bieżących gier politycznych nie należy w najbliższym czasie oczekiwać zmiany tej sytuacji. Stadnina w Janowie, podobnie zresztą jak cała państwowa hodowla koni arabskich wymaga gruntownej reformy a przede wszystkim określenia celu jej utrzymywania i kierunku hodowli na najbliższe dekady. Bez poważnych działań reformatorskich, pogarszająca się zapaść finansowa stadniny może doprowadzić do przekształcenia jej w obiekt muzealny bez znaczenia hodowlanego.