STADNINY

Skomplikowane losy polskich koni arabskich na przełomie XIX i XX wieku, które przetrwały rewolucję, dwie wojny światowe i upaństwowienie wraz ze zmieniającymi się koncepcjami hodowlanymi, pokazują  jak ważna jest konsekwentna praca polskich hodowców nad zachowaniem dziedzictwa dawnych stadnin kresowych. To niezwykłe trwanie w czasie i przenoszona z pokolenia na pokolenie wiedza oraz zamiłowanie do koni arabskich sprawia, że Polacy nadal mogą pochwalić się najstarszymi rodzinami żeńskimi w światowej hodowli. Obecnie w tym dziedzictwie pokoleń zacierają się podziały na hodowlę państwową i prywatną, choć to ta pierwsza ma z uwagi na ochronę państwa większą szansę na prowadzenie hodowli w kierunku zachowania rodzimych rodzin i rodów. 

Import koni czystej krwi arabskiej do Jarczowiec, w roku 1845 przez Juliusza Dzieduszyckiego, stanowi swoisty kamień milowy w polskiej hodowli tej rasy. W odróżnieniu od tak zwanych rodzin kresowych, których źródeł należy szukać w dawnych stadach magnackich, pojawiają się na ziemiach polskich po raz pierwszy, oryginalne, najwyższej jakości  klacze sprowadzone bezpośrednio z pustyni. Importy z pustyni w tamtych czasach nie były oczywiście niczym nowym, niemniej jednak sprowadzano głównie ogiery dla uszlachetnienia własnych stad, a klacze pojawiały się dość rzadko i z reguły nie zakładały własnych rodzin lub, co  prawdopodobne, nigdzie tego nie zapisano.

Sprowadzone przez Juliusza Dzieduszyckiego konie, odznaczały się niezwykłą szlachetnością, a klacze : Gazella or.ar.1840, Mlecha or.ar.1840 i Sahara or.ar.1840, założyły  własne rodziny żeńskie, których przedstawicielki z czasem rozeszły się po całym świecie. Po śmierci Juliusza Dzieduszyckiego, większość  koni znalazła się w posiadaniu rodziny Dzieduszyckich : Wojciecha Dzieduszyckiego w Jezupolu, Florentyny Czartoryskiej z domu Dzieduszyckiej w Jabłonowie, Edmunda Dzieduszyckiego w Izydorówce oraz nie należącego do rodziny Longin-Łobosa w Taurowie. O ile same Jarczowce nie przetrwały po śmierci Juliusza Dzieduszyckiego, to jednak najcenniejsze konie pozostały w rękach rodziny Dzieduszyckich  do końca istnienia hodowli na kresach, czyli do czasów I Wojny Światowej. 

Juliusz Dzieduszycki, kiedy w 1845 wrócił z końmi z Arabii, miał dopiero 28 lat, a już wcześniej zasłynął wielką fantazją i znawstwem przy zakupie słynnego Bagdada. Dla okolicznej szlachty stał się bohaterem, a ponieważ był towarzyski, lubił gości i miał szeroki gest, jego pustynne araby, owiane aurą romantycznej przygody, znalazły się w centrum uwagi. Dzieduszycki był zamiłowanym jeźdźcem i w swoich majątkach organizował polowania  z psami, dzięki czemu jego konie były w stałym ruchu. Jego araby były też intensywnie użytkowane w zaprzęgach, przechodząc tym samym ostrą selekcję. Dzięki takim metodom prowadzenia hodowli Dzieduszycki, jako wielki miłośnik koni, znakomity jeździec i znawca spraw hodowlanych, stał się w niedługim czasie wielkim autorytetem. Znany hipolog z tamtego okresu, Kajetan Sołtan Abgarowicz z Dubienki w powiecie buczackim, tak pisał o Juliuszu Dzieduszyckim; “Rozgłos tego stada i sława gościnności młodego właściciela rosły z każdym dniem. Jarczowce stały się po prostu Mekką, miejscem pobożnej pielgrzymki dla wszystkich, podówczas tak jeszcze licznych miłośników arabskiego konia. Hrabia Juliusz (...) miał dziwny instynkt hodowlany, intuicję, po prostu zmysł twórczy, równy wielkim angielskim hodowcom i miał prawdziwą wiedzę fachową, która ochraniała go nieraz od błędów i omyłek, tak częstych przy hodowli tak bardzo szlachetnych koni.” Talent hodowlany Juliusza Dzieduszyckiego i jego wielka charyzma wśród szlachty sprawiły, że hodowla koni orientalnych nabrała nowego impulsu i stała się niezwykle modna na Wołyniu, Podolu i Małopolsce. 

Jak pisał Abgarowicz „I słusznie przeciąg czasu lat 1840-1870 możemy nazwać epoką Juliusza Dzieduszyckiego”. W Jarczowcach, przy pałacu do którego dojeżdżało się wprost z podolskiego stepu, hrabia Juliusz wybudował specjalne stajnie. Z długiej stajni dla ogierów prowadziły bezpośrednie drzwi do pałacowej jadalni, a ze stajni źrebiąt - do salonu. Stajnie urządzone były z ogromnym przepychem, wyłożone marmurami i wschodnimi kobiercami. W luksusowych boksach, zaprojektowanych przez hrabiego, wisiały olbrzymie lustra w których przeglądały się konie. Klacze trzymano w nieco skromniejszych pomieszczeniach obok pałacu i na folwarkach. 

Juliusza Dzieduszyckiego nazywano na Podolu i w Małopolsce “Wielkim Koniuszym”. A Wielki Koniuszy koniecznie chciał mieć portrety swoich ukochanych koni. W tym celu poszukiwał we Lwowie malarza. Nie dość, że nie znalazł nikogo, to jeszcze kilku się obraziło na jego propozycję …”My, panie hrabio, malujemy landszafty i ludzi, a nie bydlęta”. Dopiero kiedy jego kuzyn, Kazimierz Dzieduszycki z Niesłuchowa, przedstawił mu młodego Juliusza Kossaka,  spełniło się jego życzenie. Panowie bardzo przypadli sobie do gustu. Obaj kochali konie, polowania i szlacheckie wybryki. Kossak przyjechał do Jarczowiec na kilka miesięcy, ale ostatecznie przebywał tam, z przerwami pięć lat (1845-1850). Narysował i namalował wszystkie jarczowieckie ogiery i klacze oraz ich właściciela. Pobytowi w Jarczowcach  Juliusza Kossaka, dzięki niestety nielicznym zachowanym obrazom, zawdzięczamy to, że możemy dzisiaj przekonać się na własne oczy jak wyglądały najsłynniejsze konie arabskie z połowy XIX wieku, a między nimi  Gazella or.ar. , Mlecha  or.ar. i Sahara or.ar. Ewa Dzieduszycka, żona ostatniego właściciela Jezupola, opisała tę historię  następująco “(...) Po Juliuszu mało zostało pamiątek. (...) Były tam podobizny ogierów i klaczy, obrazy przedstawiające całe stada na pastwisku i kartony pełne żartobliwych rysunków z życia obu Juliuszów w Jarczowcach. Widać było z nich, że nie prowadzili tam zbyt ascetycznego życia(...)”.  Kolekcja ta szczęśliwie przetrwała I Wojnę Światową, zdeponowana we Lwowie. Jednakże już podczas II Wojny Światowej,  kolekcja kilkudziesięciu obrazów, którą synowi Dzieduszyckich, Wojciechowi, udało się przewieźć  do Krakowa została zrabowana  przez niemieckiego zbrodniarza wojennego i kolekcjonera Petera Mentena. Nie jest wykluczone, że kiedyś jeszcze zostaną odzyskane i wówczas zobaczymy więcej kossakowych arabów z Jarczowiec. 

  

Juliusz Dzieduszycki zmarł bezpotomnie  w roku 1885, a stadninę po jego śmierci odziedziczył jego bratanek, hr. Wojciech Dzieduszycki, który zachował dla siebie tylko część stada. Reszta koni Juliusza Dzieduszyckiego została sprzedana do innych hodowli. Znaczną część wybrakowanych koni zakupiła z Jarczowiec Florentyna Czartoryska, z domu Dzieduszycka, czemu zawdzięczamy między innymi przetrwanie i rozwój w jej majątku w Jabłonowie, najstarszego polskiego rodu męskiego ogiera Krzyżyk or.ar. 1869, imp. do Jarczowiec 1845.

Spadkobierca Juliusza,  Wojciech  Dzieduszycki,  nie miał ani zamiłowania,  ani czasu dla koni arabskich, gdyż był prominentnym politykiem ówczesnej Galicji. Wybrał z Jarczowiec zaledwie 12 klaczy i przeniósł je do swojego majątku w Jezupolu. Kolejny impuls do rozwoju,  hodowla ta dostała dopiero, kiedy stadninę w Jezupolu w roku 1894 przejął syn Wojciecha, Władysław Dzieduszycki - tradycje jarczowieckie ponownie odżyły.

Niestety już w roku 1914  wszystkie konie ze stadniny w Jezupolu zostały zabrane przez wojska niemieckie. W Jezupolu pozostała jedna klacz, Pomponia 1902 oraz trzy kilkumiesięczne klaczki : Gazella II 1914, Mlecha 1914 i Zulejma 1914.

Klaczki przetrwały I Wojnę Światową i pożogę rewolucji bolszewickiej, ale po utracie Jezupola, Władysław Dzieduszycki zmuszony był je sprzedać, kończąc w ten sposób 123 letnią hodowlę jego rodziny. Klacze jezupolskie kupił Henryk Przewłocki do majątku Mordy, gdzie trafił na nie inspektor Włodzimierz Wnukowski, a Generalny Dyrektor Zarządu Stadnin Państwowych Jan Grabowski, zdecydował się na ich zakup. Ostatecznie Gazella II, Mlecha, Pomponia i Zulejma zostały wymienione za konie robocze i trafiły w 1920 roku do nowo utworzonego działu koni arabskich w Państwowej Stadninie Janów Podlaski. W kolejnych latach każda z nich  stworzyła własną, niezwykle cenną rodzinę. 

Gazella II 1914, okazała się jedną z najważniejszych janowskich matek w okresie 20. lecia międzywojennego, którą ówczesny hodowca w Państwowej Stadninie Koni Janów Podlaski, Stanisław Pohoski darzył szczególnym zaufaniem. W kolejnych latach urodziły się córki Gazelli II: Elegantka 1923, Fryga II 1924, Jaskółka II 1928, Makata 1931, Najada 1932 oraz Taraszcza 1937.

Rodzina Gazelli or.ar. ponownie została odbudowana po II Wojnie Światowej, pomimo, że sama Gazella II 1914, a także wszystkie cenne klacze z tej linii, poza Ofirką 1939, Wilgą 1938 i Rozetą 1935, w 1939 roku zostały zagrabione przez Rosjan i trafiły do Tierska na Kaukazie. Potomstwo Gazelli II stało się na wiele pokoleń nieocenionym źródłem krwi dla hodowców zarówno w Polsce jak też w ZSRR. 

 

 

W Polsce po  II Wojnie Światowej ocalone konie arabskie podzielono według koncepcji dra Edwarda Skorkowskiego, zgodnie z reprezentowanym typem saklawi i kuhailan. Wśród klaczy, które przetrwały wojnę, klacze zakwalifikowane do typu kuhailan,  a wywodzące się od córek Gazelli II 1914, wszystkie hodowli janowskiej to: