ARTYKUŁY

Niewiele brakowało jednak, aby losy rodu potoczyły się inaczej, bowiem stadnina w Jarczowcach po śmierci hrabiego Juliusza Dzieduszyckiego w roku 1885, została zlikwidowana. Część stada przejął spadkobierca hrabiego Wojciech Dzieduszycki, a pozostałe konie sprzedano na licytacji. Na szczęście większość koni trafiła do stadnin należących do członków rodziny Dzieduszyckich oraz Longina Łobosa znanego i zasłużonego hodowcy koni. 

Rocznego ogiera Krzyżyk I 1886 oraz pięć  klaczy zakupiła w 1887 roku Florentyna Czartoryska, z domu Dzieduszycka, do stadniny w Jabłonowie. W jej stadninie Krzyżyk I był używany w hodowli przez 12 lat, wywierając na stado ogromny wpływ. W roku 1906 na 28 klaczy w Jabłonowie - 10 było córkami Krzyżyka I. Wśród 13 ogierów wyhodowanych w Jabłonowie siedem było synami tego cennego reproduktora. 

Najcenniejszy w hodowli okazał się Mlech I 1897 (Krzyżyk I - Dora po Mlech)hod.Florentyny Czartoryskiej w Jabłonowie, który łączył w sobie bezcenną krew klaczy Gazella or.ar., od której w linii prostej wywodziła się matka Mlecha I - Dora. Można dziś śmiało powiedzieć, że nie ma w Polsce konia czystej krwi arabskiej, który nie posiadałby w sobie choćby kropli krwi klaczy Gazella or.ar. Ojcem klaczy Dora był z kolei Mlech 1864, syn klaczy Mlecha or.ar. Dzięki temu Mlech I łączył w sobie krew wszystkich trzech sprowadzonych przez Juliusza Dzieduszyckiego do Jarczowiec klaczy. Do wybuchu I wojny światowej Mlech I dał szereg synów, ale jedynie trzem udało się przeżyć okres wojny. Były to ogiery ; Abu Mlech 1902,  Pielgrzym 1903 i Farys II 1905 wszystkie użyte w hodowli.  

Pielgrzym 1903, siwy urodzony w Jezupolu, pochodził od klaczy Armada 1890 hod. Jezupol, córki bardzo cenionego ogiera El Kebir I 1878 hod.Jarczowce. Hodowla w Jezupolu, podobnie jak w Jabłonowie zachowała kierunek przyjęty w Jarczowcach. Pielgrzym pozostawił dwóch synów użytych w hodowli. Pierwszy z nich Pielgrzym Thuja 1909, był zinbredowany na założyciela rodu (od Thuja po Krzyżyk or.ar.)hod.Podhajczyki. Pozostawił on w stadninie Bronice z klaczą Łysa 1915, dwie klacze Safta i Mabrucha. Klacz Safta 1929 była matką klaczy Sabda 1940 wyhodowanej w Opłytnej (po Miecznik), założycielki rodziny, której przedstawiciele znakomicie biegali na torze wyścigowym (następnie; Sabelina 1954, Sambor 1965, Sasanka 1968). Drugi syn ogiera Pielgrzym - Haik 1919 urodzony w Podhajczykach (od Paraska po Aghil Aga I), dał w stadninie Duba swoją najlepszą córkę Aghani 1932 (od Kalina po Ibrahim or.ar.), od której wywodzi się jedna z najpiękniejszych córek Cometa, michałowska Warmia 1963 ( następnie ;  Wizja 1973, Wilejka 1976, Wilda 2004 czy Wildanova 2018). 

Kolejnym synem Mlecha I, użytym w hodowli  był siwy Farys II 1905 (od Sahara IV po El Kebir I), urodzony w Jabłonowie. W latach 1928-1929 Farys II stanowił klacze w Janowie Podlaskim pozostawiając cztery ogiery, a wśród nich najlepszego konia wyścigowego okresu międzywojennego słynnego ogiera Kaszmir 1929. Ogier ten jest do dziś przedmiotem podziwu; brał udział w 18 gonitwach, 17 razy zwyciężył, a raz był drugi; wygrał Derby, 3 razy Porównawczą oraz 9 nagród imiennych.  Farys II dał również w Janowie stawkę cennych córek, wśród których najbardziej znane są Kahira 1929,  Konfederacja 1929 i Krucica 1929. Kahira, matka ogiera Trypolis założyła w Polsce własną linię a Konfederacja i Krucica zrabowane z Janowa w 1939 roku przez sowietów założyły własne linie w Tiersku. 

 

Po zakończeniu kariery wyścigowej Kaszmir 1929 (Farys II-Hebda po Hermit or.ar.) hod.Janów Podlaski rozpoczął karierę hodowlaną w Pełkiniach, gdzie janowska stadnina wysłała pod niego swoje klacze. To właśnie z janowską klaczą Dziwa, Kaszmir dał swojego najlepszego syna,  ogiera Taki Pan 1937 (od Dziwa po Abu Mlech). Taki Pan znalazł się w grupie koni zrabowanych przez sowietów i trafił do stadniny w Tiersku, gdzie stanowił w latach 1942-1949, pozostawiając 4 ogiery hodowlane i szereg cennych klaczy, z których szczególnie cenna była Taktika 1943, matka ogierów czołowych Pietuszok 1955 i Topol 1958. 

Z synów Kaszmira ocalałych po wojnie, w Polsce zostały urodzone w Pełkiniach ogiery; Ghabit 1937 i Geyran 1937 (od Zorza Pełkińska po Nana Sahib). Geyran został użyty w stadninie w Albigowej, gdzie dał klacz Arwistawa 1958, która jako pierwsza klacz polskiej hodowli w roku 1965 zdobyła tytuły US National Champion Mare oraz Canadian National Champion Mare. 

Najcenniejszym synem Mlecha I był siwy Abu Mlech 1902 (od Łania po Al Nabi) urodzony w Jezupolu Władysława Dzieduszyckiego. W latach 1921-1925 Abu Mlech  pokrył w Janowie kilkanaście klaczy, od których odchowało się jedynie 6 źrebiąt. Pomimo, że wszystko wskazuje na to, że Abu Mlech nie został w Janowie doceniony w tej nielicznej stawce jego potomstwa znalazła się klacz Dziwa 1922 (w przyszłości matka Ofira) i sukcesor linii męskiej siwy Enwer Bey 1923. 

Enwer Bey 1923 (Abu Mlech-Koalicja po Koheilan IV) podobnie jak jego ojciec okazał się mało płodny. Używany w Janowie w latach 1934-1936, fot.archiwum autorki 

Enwer Bey 1923 (od Koalicja po Koheilan IV) podobnie jak jego ojciec okazał się mało płodny. Używany w Janowie w latach 1934-1936 dał nieliczne ale bardzo cenne potomstwo. Trzech synów Enwer Beya zostało użytych w hodowli; Skarabeusz 1936 (od Elegantka), Towarzysz Pancerny 1937 (od Kasztelanka) i sukcesor linii Trypolis 1937 (od Kahira). Skarabeusz i jego potomstwo urodzone w Breniowie zostały utracone w czasie II wojny światowej, Towarzysz Pancerny wywieziony w czasie okupacji do Niemiec pozostał tam po wojnie i był używany pod zmienionym imieniem Halef. Najcenniejszą córką Enwer Beya była klacz Taraszcza 1937 (od Gazella II), która zrabowana przez sowietów do Tierska dała tam ogiera Negatiw 1945. 

 

Trypolis  1937, siwy (od Kahira po Farys II) był jednym z tych janowskich koni, którym udało się cudem uniknąć grabieży sowieckiej w 1939 roku. Należał do grupy młodych koni, które zostały zagubione podczas nieudanej ewakuacji na Wołyń a następnie odnalezione wróciły do Janowa i  zostały włączone do Hauptgestud Janów. Podczas niemieckiej okupacji w latach 1941-1944 Trypolis był używany w Janowie i pozostawił tam  cenne klacze; Carmen 1942 ( w przyszłości matkę ogiera Comet), Canaria 1942 (w przyszłości matkę ogiera Celebes)  i Enorme 1944 ( matkę ogiera Ego). Po wojnie Trypolis stanowił klacze we wszystkich czynnych wówczas stadninach państwowych. Pozostawił w tym okresie 7 ogierów i 13 klaczy. Wśród jego córek znalazła się klacz Wielka Topola, która grała główną rolę w filmie Andrzeja Wajdy “Lotna” co niestety przypłaciła życiem. 

Faher 1953 (Trypolis-Ferha po Kuhailan Abu Urkub) hod.Albigowa, fot.archiwum autorki

W hodowli krajowej zostało użytych trzech synów Trypolisa ; Faher 1953 (od Ferha), Sędziwój 1954 (od Saga) i  El Trypoli 1957 (od Eleonora). Ród przedłużył najmłodszy z nich siwy Faher.

Faher 1953 (od Ferha po Kuhailan Abu Urkub)hod.Albigowa. Jego matka, urodzona w Gumniskach  Ferha 1943 (Kuhailan Abu Urkub-Udżda po Kuhailan Kruszan), to jedyna z klaczy sprowadzonych do Gumnisk z pustyni, której dane było pozostawić trwały ślad w hodowli. Urodzona w roku 1943 wniosła do naszej hodowli całkowicie obcą pustynną krew, która prawdopodobnie miała ogromny wpływ na dalsze losy rodu Krzyżyka. Półsiostry ; Ferha 1943 i Forta 1943, to były jedyne klacze z hodowli Romana Sanguszki w Gumniskach, którym udało się przetrwać ucieczkę przed sowieckimi wojskami w jesieni 1944 roku i obydwie odegrały wybitną rolę w powojennej polskiej hodowli. W 1946 roku Ferha wraz z grupą innych koni prywatnych została włączona do stadnin państwowych. 

Faher  przez trzy sezony był używany w Albigowej. Tam też urodzili się trzej jego synowie użyci w hodowli : Arragon 1959 (od Arfa), El Azrak 1960 (od Ellora) oraz Alimfar 1960 (od Arfa). Najbardziej zasłużył się w hodowli urodziwy, skarogniady El Azrak 1960 (Faher-Ellora po Witraż) hod.Albigowa, który w latach 1966-1969 stanowił w Janowie, a w latach 1971-1972 w Michałowie. Największą zasługą El Azraka jest jego syn Banat 1967. Doskonały koń, który przez siebie i swoich synów umocnił ród Krzyżyka or.ar. 

 

Po wznowieniu w 1960 roku działalności stadniny arabskiej, w Janowie spotkało się dwoje wybitnych wychowanków ze zlikwidowanej stadniny w Albigowej. Z tego połączenia urodził się najlepszy z synów ogiera El Azrak, słynny Banat 1967 (El Azrak-Bandola po Witraż). Ten niezwykle urodziwy ogier zinbredowany w na Witraża, wyróżniał się w swoim czasie wyjątkowym typem i poprawnością. Jako pierwszy ogier z Polski został wydzierżawiony do Wielkiej Brytanii, w zamian za ogiera Burkan 1964, który jako potomek ogiera Skowronek miał w Polsce podjąć próbę przywrócenia utraconego rodu Ibrahima or.ar. 

Banat w Anglii został Championem Wystawy Królewskiej oraz wiceczempionem kraju. Matka ogiera Burkan, który przybył do Polski w zamian za Banata to była słynna Biruta 1953 po Trypolis, urodzona w Nowym Dworze, która po sprzedaży do Anglii założyła niezwykle cenną linię żeńską i występuje obecnie w rodowodach takich sławnych reproduktorów jak Shanghai E.A., Excalibur E.A. czy Khidar. 

  

We współczesnej polskiej hodowli państwowej ród Krzyżyka or.ar. kontynuowany jest  przez odgałęzienie Banat–Arbil-Wachlarz. Reprezentanci tej linii cechują się dużą dzielnością użytkową. Nadmierna pobudliwość, przypisywana całemu rodowi, typowa jest raczej dla tej linii, a mogła być przenoszona przez Bandolę, której niezależny i samowolny charakter opisywał Roman Pankiewicz. Wiąże się to raczej z nadwrażliwością, stwarzającą dodatkowe wymogi wobec obsługi. W hodowli prywatnej funkcjonują aktualnie dwie linie wywodzące się równolegle od ogiera Banat; przez Czako 1979 hod.Janów Podlaski oraz przez Murat-Nur 1984 hod.Zygmunta Braura. 

 

Arbil 1981 (Banat-Arba po Comet) hod.Janów Podlaski,  dał siedmiu synów używanych w polskiej hodowli czystej krwi arabskiej. Spośród nich, w stadninach Skarbu Państwa używany był jedynie wyhodowany w Michałowie Wachlarz c.gn. 1990 (Arbil-Warsowia po Tallin), ogier cechujący się nadzwyczajną suchością, długą szyją, horyzontalną linią górną, ale i długą głową o prostym profilu. W starszym wieku dostał plam bielaczych wokół oczu, co wyraźnie odbijało się na tle ciemnej maści. Na torze biegał przez trzy sezony, co świadczy o dużej wytrwałości i późnym dojrzewaniu. Wachlarz w  hodowli był użytkowany od roku 1997. Krył w Janowie, Michałowie i Białce, a także w wielu stadninach prywatnych. Dożył słusznego wieku 27 lat, wykazując typową dla arabów długowieczność. 

Wachlarz dał w hodowli, zarówno państwowej, jak i prywatnej, wiele matek stadnych. Spłodził osiem ogierów używanych w hodowli, w tym 3 w stadninach państwowych; Esturion 2000 (od Etra), Poligon 2000 (od Pętla) i Forman 2011( od Formia). Jego najlepszy syn Ferryt 1998 (od Fortissima) hod.Michałów został sprzedany za granicę bez użycia w hodowli. 

Obecnie ród Krzyżka or.ar. jest reprezentowany w Polsce przez cztery linie, wszystkie wywodzące się od ogiera Banat 1967 przez jego synów ; Metalik 2013 (przez Czako 1979), Forman 2011, Orbitale 2011, Zarbil 2019 i Złoty Owoc 2020 (przez Arbil 1981-Wachlarz 1990), Szah-Mat 2012 (przez Arbil 1981-Wiek 1992) oraz Mu-Baahir 2019 (przez Murat-Nur 1984). 

Najlepszy z synów Banata okazał się siwy Piechur 1979, który niestety został dość prędko sprzedany za granicę i użytkowany w polskiej hodowli tylko jeden sezon. Piechur okazał się wybitnym ojcem matek ale sukcesora rodu nie pozostawił. 

Wachlarz był  prawdopodobnie ostatnim ogierem w tej linii w hodowli państwowej, który był efektem świadomej hodowli według polskiej tradycji hodowlanej. Wraz z odejściem od kierowania hodowlą Adama Sosnowskiego oraz w kolejnych latach Andrzeja Krzyształowicza z Janowa i Ignacego Jaworowskiego z Michałowa dla polskiej hodowli rozpoczęła się nowa epoka, w której nie starczyło już miejsca dla różnorodności. 

Jednak dzięki hodowcom prywatnym, jest szansa na kontynuowanie polskich linii koni arabskich, w typie zwanym potocznie “kuhailańskim”. Hodowcy dla których ród Krzyżyka or.ar.  jest ucieleśnieniem tego typu koni,  pozwalają mieć nadzieję, że ród choć nieliczny będzie kontynuowany. Szczególnie ciepło są ostatnio oceniane przez hodowców ogiery pochodzące od janowskiego ogiera Wiek 1992 (Arbil-Wiosna po Fawor), które odziedziczyły po Wieku jego zrównoważony charakter oraz wybitne cechy użytkowe czy użyty w ostatnich latach w państwowej hodowli,  prywatny  ogier Orbitale 2011 o dużym potencjale rajdowym, potomek  Wachlarza, ale w całkowicie odmiennym typie niż Forman 2011, przy tym konia o dobrym, zrównoważonym charakterze. Orbitale  w Białce pozostawił dwa dobrze rokujące, siwe  ogiery;  Elektorat 2023 (od Emersja po Eryks) oraz  Hawrań 2024 (od Hadjora po Medalion).   

Ród ogiera Krzyżyk do lat 90. XX wieku odegrał ogromną rolę w produkcji ogierów poprzez matki. Gdyby nie córki ogierów z rodu Krzyżyka or.ar.  nie mielibyśmy takich reproduktorów jak Ofir, Comet, Celebes czy Ekstern. Ofiarą zwrotu państwowej hodowli w kierunku pokazów, padły w pierwszej kolejności  ogiery ze starych  polskich rodów. Ród ogiera Krzyżyk or.ar. jedyny w swoim rodzaju ród męski  o udowodnionych stu pięćdziesięciu  latach ciągłości,  stanowi wyróżnik naszej hodowli na tle hodowli globalnej. Polska hodowla zawdzięcza rodowi Krzyżyka or.ar.  swą wysoką renomę w świecie. Niedopuszczenie do jego wygaśnięcia da gwarancję utrzymania bioróżnorodności stada podstawowego czystej krwi w Polsce i zapobiegnie nadmiernemu wzrostowi spokrewnienia w kierunku rodu Saklawi I, który dla polskiego typu konia arabskiego jest niekorzystny.  

Profesor Witold Pruski mawiał, że wszystkie rody mają swoje chwile rozkwitu i upadku dlatego ważne jest, by w chwili kryzysu je podtrzymać.(...)” Przykłady zza oceanu pokazują, jak zgubna jest moda, gdyż zmienia się szybciej niż pogłowie w hodowli. Warto więc podjąć pracę z każdą posiadaną linią, nawet w danej chwili mniej popularną, by przy zmianie koniunktury wykorzystać drzemiący w niej potencjał genetyczny“ (R.Pankiewicz)  

1. Szah-Mat 2012 (Mont Wiek-Sandahara po Borek) hod.Zdzisław Tokarzewski, wł.Grzegorz Miklaszewski

2. Mu-Baahir 2019 (Mu Bahr-Mezzera po Bard)hod.Marcin Kozieł

3. Forman 2011 (Wachlarz-Formia po Gazal Al Shaqab) hod.SK Michałów 

4. Metalik 2013 (Equizal-Modelka po Borek)hod.Henryk Smolik

5. Zarbil 2019 (Forman-Zachara po Arbil) hod.Danuta Jaskółka-Grylewicz

6. Złoty Owoc 2020 (Forman-Złota Olza po Kahil Al Shaqab) hod. SK Michałów 

7. Mongo 2009 (Mąciwoda-Mongolia po Balon) hod. Renata Tomczyk